كتاب : رساله حلقه كريميه ، در اعمال اسطرلاب    صفحه :


رساله حلقه كريميه
از تصنيفات عالم رباني و حكيم صمداني
مرحوم آقاي حاج محمدكريم خان كرماني اعلي الله مقامه

 بسم الله الرحمن الرحيم
الحمد لله رب العالمين و صلي الله علي محمد و آله الطاهرين و رهطه المخلصين و لعنة الله علي اعدائهم اجمعين .
و بعد چنين گويد بنده اثيم كريم بن ابرهيم كه در اوايل سن بتشويق بعضي از اخوان چند گاهي تحصيل علم رياضي كردم تا مرا ملالتي دست داد و از آن اعراض كردم و بساير علوم پرداختم تا بعد از مدت مديدي بخاطرم رسيد كه اگر ميشد كه آلتي ساخته ميشد كه اعمال اسطرلاب از آن برمي‌آمد و مؤنتش كمتر مي‌بود بر طالبين و در هر حال و هر مكان هر شخصي را ممكن بود كه متحمل آن شود و تحصيل آن نمايد نيكو بود و در اغلب اعمال شرعيه كه مرتبط بعلم نجوم است بكار مي‌آيد هم‌چون تعيين قبله و ساعات گذشته و مانده از روز و شب و بين طلوعين و غروبين و تعيين زوال روز و شب و غير ذلك و هم‌چنين مهندسين را در بسيار از اعمال معين بود و مساحان را بكار مي‌آمد بهر حال بسيار در خيال افتادم و حالتي كه خود را بتوانم فارغ از براي اين عمل كنم ميسر نميشد تا در اين اوان كه از ايام شهر ذيقعده است از سنه هزار و دويست پنجاه و هشت هجري دو سه روزي فرصت اتفاق و خيال متعلق باين امر گرديد و بتوفيق الله و تسديده حلقه ترتيب دادم صغير الحجم خفيف الوزن سهل المؤنه قليل الخطوط كثير السهوله چنانكه شكل آنرا خواهي ديد و جميع اعمال اسطرلاب را در آن حلقه قرار دادم مع زياده و معذلك اعمال آن بسيار بسيار اسهل
 از اعمال اسطرلاب است و مؤنه آن كمتر و بدون تعب تحصيل صنعت و علم آن ممكن و خطوط و دواير آن هم عشر يك صفحه از صفحات اسطرلاب نيست و محتاج بادوات و آلات بسيار هم نيست و ميتوان آنرا از مقوا و چوب و معادن ساخت و قيمت آنهم بقدر يك صفحه از اسطرلاب بيش نيست و غالب صناع ميتوانند آنرا خط كشيد پس حقيقة جوهري ثمين و صنعتي متين شد و گويا كسي مرا بر آن سبقت نگرفته باشد و اين صنعت عظيم در اين ايام قليله از فضل خداوند جليل بود و اميد از لطف حكماي كامل و مهندسان عامل چنان است كه اگر سهوي رفته باشد بقلم عنايت اصلاح فرمايند و اگر تصرفي احسن بخاطر ايشان آيد تصرف فرمايند و اين حلقه را مسمي بحلقه كريمي كردم و چون خواستم كه در ميان عالم يادگار بماند و اين ضعيف را بعضي از اخوان بدعاي خير ياد نمايند اين رساله را در علم و عمل آن نوشتم و آنرا مرتب گردانيدم بمقدمه و بيست دو باب :
مقدمه در آنچه تقديم آن قبل از شروع واجب است و در آن دو مطلب است :
مطلب اول در بيان القاب اين حلقه است ، بدانكه تمام آنرا حلقه كريمي نام كرديم و سطح محيط بر اين حلقه را محدب ناميديم و عرض آنرا سطح گفتيم و داخل حلقه را جوف ناميديم و هر يك از چهار سوراخ كه بر چهار سمت آن است ثقبه ارتفاع ناميديم و سطح حلقه را چهار قسمت متساوي كرديم از هر دو جانب و خط بر طول سطح كشيديم بر روي ثقبهاي ارتفاع آنها را خطوط ارباع ناميديم و اين
 خطوط در حلقه بمنزله خط علاقه و خط مشرق و مغرب است در اسطرلاب اگر چه دايم منطبق بر وسط السما و افق نباشد و بر محدب اجزائي چند است گرداگرد حلقه كه تمام آن سيصد و شصت قسم متساوي است و بر هر ربع كه از ثقبه تا ثقبه باشد نود جزو باشد آن اجزا را اجزاي محيط ناميديم و بر يك سطح اجزائي چند باشد كه ابتدا از اول ربع شده و تا آخر ربع اجزا رسم شده و منتهاي آن تا شصت است آنها اجزاي جيب است و بر بالاي اجزاي جيب اجزائي چند است كه نهايت رقم كط دارد و آنها اجزاي مساحت است و بر بالاي آنها اجزائي است كه منتهي برقم ت ميشود آنها اجزاي ظل اقدام معكوس است و بر بالاي آنها اجزائي است كه منتهي به صه ميشود و آن اجزاي ظل ستيني معكوس است و در ربع سابق آن اجزائي در بالاي جوف منتهي به كج كح كه از طرف چپ براست رفته آنها اجزاي ميل ثاني است و بر بالاي آن نيز اجزائي است كه منتهي به كج كح ميشود آنها اجزاي ميل اول است و هم‌چنين در ربع سابق بر آن ولي ابتدا از راست شد و بر بالاي اجزاي ميل اول كه در اين دو ربع رسم شده قوسي است كه بر آنها بروج و اجزاي بروج رسم است آنها اجزاي منطقة البروج است و بر بالاي اجزاي اين سه ربع اجزاي حجره اعاده شده است بجهت تسهيل و اگر كسي نخواهد كه رسم كند ضرري ندارد و بر ربع ديگر دو مثلث رسم شده است و آن دو دو ربع مجيب است كه بجهت وضوح بعضي اجزاء جيب در يك مثلث رسم شده است